Ψυχόδραμα

Τι είναι το Ψυχόδραμα;

«...η επιστημονική διερεύνηση της αλήθειας, μέσω της δραματικής μεθόδου...»
J. Moreno

psixodrama

       Το ψυχόδραμα είναι μια συνθετική μορφή ομαδικής ψυχοθεραπείας, που βασίζεται στη φιλοσοφία του ψυχιάτρου Jacob Moreno, και αποσκοπεί στην ενσωμάτωση των γνωστικών, συναισθηματικών και συμπεριφορικών λειτουργιών του ατόμου.Δανείζεται στοιχεία από το αρχαίο ελληνικό δράμα (πρωταγωνιστής, σκηνή κτλ) και στοχεύει στην αναπαράσταση παρελθοντικών και παρόντων ή τη φαντασιακή απεικόνιση μελλοντικών σκηνών της ζωής, ενθαρρύνοντας την αυτογνωσία και τη συναισθηματική έκφραση του ατόμου.

       Το ψυχόδραμα είναι μια ψυχοθεραπευτική μέθοδος που υπερβαίνει την απλή αφήγηση των γεγονότων, καθώς μέσα από μια σειρά τεχνικών δράσης, προσφέρει τη δυνατότητα εκδραμάτισης μιας σκηνής από τη ζωή του «πρωταγωνιστή» της συνεδρίας, όπως ο ίδιος τη βιώνει μέσα από τη μοναδική οπτική του.
       Στόχος του είναι να απελευθερώσει την έμφυτη τάση του ατόμου να δρα δημιουργικά και αυθόρμητα. Σύμφωνα με το Moreno, ο αυθορμητισμός είναι:

«η επαρκής αντίδραση σε μια νέα κατάσταση, ή μια καινούρια αντίδραση σε μια παλιά κατάσταση»

       Μέσα στο πλαίσιο συνοχής και ασφάλειας που προσφέρει η ομάδα, ο «πρωταγωνιστής» υποστηρίζεται να αναπαραστήσει επάνω στην ψυχοδραματική σκηνή την εμπειρία του, τις δυσκολίες και τις εσωτερικές ή εξωτερικές συγκρούσεις του και τους μαθημένους τρόπους συμπεριφοράς του με στόχο:

  • να διερευνήσει όσα συμβαίνουν στην καθημερινή του ζωή,
  • να ανακαλύψει με ποιο τρόπο γεγονότα από το μακρινό παρελθόν του καθόρισαν τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς του,
  • να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του, τις αδυναμίες του, τους πάγιους και αναποτελεσματικούς τρόπους αντίδρασης σε παρόμοιες καταστάσεις,
  • να παρατηρήσει τον εαυτό του από απόσταση, ώστε να αποκτήσει μια άλλη πιο αντικειμενική οπτική της εικόνας του και του τρόπου που τον βλέπουν οι άλλοι,
  • να πειραματιστεί σε εναλλακτικούς τρόπους συμπεριφοράς, χωρίς να τιμωρείται για τα λάθη του,
  • να αναθεωρήσει το μαθημένο «σενάριο ζωής», που τον εξυπηρετούσε στο παρελθόν, αλλά πλέον δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες του,
  • να βιώσει τα πραγματικά συναισθήματά του, μέσα στο ασφαλές πλαίσιο της ομάδας, ώστε να μάθει να τα διαχειρίζεται στον έξω κόσμο.Άλλωστε, ο βασικός στόχος της ψυχοδραματικής συνεδρίας είναι να ενισχύσει την έμφυτη δημιουργικότητα και τον αυθορμητισμό καθενός από εμάς, που αποτελούν τα θεμέλια της αλλαγής.
 

Ποιές τεχνικές χρησιμοποιεί;

««ο «πρωταγωνιστής» καλείται να είναι ο εαυτός του πάνω στη σκηνή και να αναπαριστάνει το δικό του προσωπικό κόσμο. Καλείται να είναι ο εαυτός του, και όχι ένας ηθοποιός, καθώς ο ηθοποιός πάνω στη σκηνή είναι εξαναγκασμένος να θυσιάσει τον δικό του προσωπικό εαυτό για το ρόλο που θα του επιβάλλει ένας θεατρικός συγγραφέας... Κανείς δεν γνωρίζει καλύτερα τον εαυτό του από ό, τι ο ίδιος ο εαυτός του.»»
J. Moreno

hilkegillianruella

       Το «ψυχόδραμα», όπως φανερώνουν τα συνθετικά του, είναι η δράση της ψυχής, δηλ η έμπρακτη απεικόνιση της εσωτερικής πραγματικότητας. Ο κόσμος που εγκαινιάζει είναι συμβολικός και ψυχολογικός και δεν ακολουθεί τους συμβατικούς κανόνες του τόπου και του χρόνου. Κινείται στα πλαίσια της υποκειμενικής πραγματικότητας, όπως αυτή παρουσιάζεται μέσα από την οπτική του πρωταγωνιστή και ακολουθεί τις ανάγκες του, προσφέροντας τη μοναδική ευκαιρία να αναβιώσει, με αφαιρετικό τρόπο, σκηνές από το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του. Μέσα από ένα πλήθος τεχνικών, προσφέρει την αίσθηση της πραγματικότητας διατηρώντας τη συμβολική ποιότητα των γεγονότων.

       Το ψυχόδραμα εφαρμόζεται από ειδικά εκπαιδευμένους θεραπευτές που έχουν στην ευχέρεια τους ένα ευρύ φάσμα τεχνικών, με στόχο να ενισχύσουν τη μαγεία της εκδραμάτισης και να επιφέρουν τα επιθυμητά θεραπευτικά αποτελέσματα. Οι τεχνικές δράσης, προσφέρουν τη δυνατότητα αξιοποίησης όχι μόνο των λεγομένων αλλά και άλλων εξωλεκτικών πληροφοριών που δίνονται από τη συμπεριφορά, τη στάση του σώματος, την έκφραση του προσώπου, τη χροιά της φωνής κτλ. Κάποιες από αυτές είναι:

  • Βοηθητικά «εγώ»: το μέλος της ομάδας που καλείται, κατά τη δράση, να αναπαραστήσει ένα σημαντικό πρόσωπο από τη ζωή του πρωταγωνιστή. Ο ρόλος αυτός παίζεται σύμφωνα με τις υποδείξεις του πρωταγωνιστή, έτσι ώστε να πλησιάσει, όσο το δυνατόν περισσότερο στον πραγματικότητα του βιώματός του. Τα βοηθητικά εγώ επιλέγονται από τον πρωταγωνιστή για να υποδυθούν υπαρκτά πρόσωπα, αλλά και αφηρημένες έννοιες, όπως συναισθήματα, σκέψεις, φόβους κτλ.
  • Σωσίας: το μέλος της ομάδας που θα παίξει, όσο το δυνατόν πιο πιστά, το ρόλο του πρωταγωνιστή, μιμούμενος, όχι μόνο τα λόγια του, αλλά, τον τρόπο έκφρασης, τις κινήσεις και τις αντιδράσεις του, στη συγκεκριμένη σκηνή που εκδραματίζει.
  • Αλλαγή ρόλων: είναι η διαδικασία της αντιστροφής του ρόλου του πρωταγωνιστή με το ρόλο κάποιου άλλου, με τον οποίο συνδιαλέγεται στη συγκεκριμένη ψυχοδραματικής σκηνή. Μέσω της αντιστροφής ρόλου, ο πρωταγωνιστής έχει την ευκαιρία να παρατηρήσει τον εαυτό του μέσα από τα μάτια κάποιου άλλου αλλά και να μπει στη θέση του άλλου. Αυτή η εμπειρία είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική, καθώς ανοίγει το δρόμο για την αλλαγή οπτικής της πραγματικότητας.
  • Τεχνική του «καθρέφτη»: ο πρωταγωνιστής αντικαθίσταται από το «σωσία», και παρακολουθεί την επανάληψη της σκηνής, που διαδραματίζεται, σύμφωνα με τον τρόπο που την παρουσίασε ο ίδιος. Με άλλα λόγια, του δίνεται η δυνατότητα να παρακολουθήσει μια σκηνή από τη ζωή του, σαν να την έβλεπε μαγνητοσκοπημένη. Παρατηρώντας τη σκηνή από απόσταση, αντιλαμβάνεται πλευρές της συμπεριφοράς του, που ενδεχομένως, να μην είχε εντοπίσει, αλλά αποκτά ενόραση και για την συμπεριφορά των άλλων που εμπλέκονται στη συγκεκριμένη σκηνή.

       Αυτές είναι μερικές από τεχνικές του ψυχοδράματος που εφαρμόζονται τόσο σε ομαδικές όσο και σε ατομικές συνεδρίες. Ωστόσο, όπως είναι εύκολα κατανοητό, οι τεχνικές δράσης, αδικούνται από τις περιγραφές, καθώς καμία αφήγηση δεν είναι ικανή να συμπεριλάβει τον πλούτο της βιωματικής εμπειρίας και το πλήθος των παραγόντων που δίνουν υπόσταση στην αναπαράσταση της πραγματικότητας στην ψυχοδραματική σκηνή.

 

Πως πραγματοποιείται η ψυχοδραματική συνεδρία;

«όλος ο κόσμος είναι μια σκηνή Και όλοι οι άντρες και οι γυναίκες κυρίως ηθοποιοί έχουν τις εξόδους τους και τις εισόδους τους και ένας άνθρωπος κατά τη διάρκεια της ζωής του παίζει πολλούς ρόλους»
Shakespeare

       Κάθε ψυχοδραματική συνεδρία ακολουθεί τη συγκεκριμένη διαδοχή 3 σταδίων:

  • Προθέρμανση για τη δράση,
  • Εκδραμάτιση,
  • Μοίρασμα.

       Στη διάρκεια της προθέρμανσης, ανακεφαλαιώνονται οι κανόνες της εχεμύθειας και της εμπιστευτικότητας και εδραιώνεται το κλίμα εμπιστοσύνης και ασφάλειας, που είναι απαραίτητο για να ακολουθήσει η δράση. Αυτό σημαίνει, μέσα από μια σειρά τεχνικών και ασκήσεων, τα μέλη της ομάδας ενθαρρύνονται να επικαλεστούν τον αυθορμητισμό και τη δημιουργικότητά τους, ώστε να προετοιμαστούν για τη διερεύνηση του θέματος που θα αναδυθεί στη συγκεκριμένη συνεδρία. Ο βαθμός ετοιμότητας των μελών θα προσδιορίσει και την επιλογή του «πρωταγωνιστή» της δράσης. Το θέμα της εκδραμάτισης προτείνεται από ένα ή περισσότερα μέλη και επιλέγεται σύμφωνα με τις ανάγκες της ομάδας.

       Κατά την φάση της εκδραμάτισης, ο θεραπευτής κατευθύνεται με τον πρωταγωνιστή στην ψυχοδραματική σκηνή, δηλ στο χώρο όπου θα αναπαρασταθεί το πρόβλημα που αντιμετωπίζει, και διαμορφώνουν από κοινού το «θεραπευτικό συμβόλαιο», με άλλα λόγια, την πτυχή της ζωής του στην οποία θα επικεντρωθούν στη συγκεκριμένη συνεδρία.

       Η εκδραμάτιση περιλαμβάνει 4 σκηνές, που κινούνται, διαδοχικά, σε τρείς χρόνους, παρόν, παρελθόν και μέλλον:

       1η σκηνή: όπου αναπαρίσταται η δυσκολία που αντιμετωπίζει ο πρωταγωνιστής στο παρόν. Στο «εδώ και τώρα». Εδώ διαφαίνεται η σύνδεση του ψυχοδράματος με το συμπεριφορισμό, καθώς επιχειρείται η λειτουργική ανάλυση της αντίδρασης του πρωταγωνιστή στην κατάσταση που αντιμετωπίζει.

       2η σκηνή: έλεγχος κατά πόσο η παρούσα δυσκολία, υπήρχε σε παρόμοιες συνθήκες και στο πρόσφατο παρελθόν. Είναι ο τρόπος να ελεγχθεί, αν ο πρωταγωνιστής, ουσιαστικά, αναπαράγει μαθημένα μοτίβα συμπεριφοράς που αποδεικνύονται δυσλειτουργικά και τον καθηλώνουν σε πάγιες αντιδράσεις.

       3η σκηνή: είναι η αναπαράσταση σκηνής από την παιδική ηλικία, ως απόπειρα να ερευνηθεί η πηγή του προβλήματος ή τα μηνύματα που δέχτηκε κατά την παιδική ηλικία και καθόρισαν το «σενάριο ζωής» του, τον τρόπο που διαμορφώθηκαν οι αξίες, οι πεποιθήσεις και ο τρόπος αντίδρασης σε καταστάσεις που συναντά στο δρόμο του. Μέσα από την επίγνωση των αιτιών της συμπεριφοράς του οδηγείται στην κάθαρση, δηλ την εκφόρτιση απωθημένων και καταπιεσμένων συναισθημάτων του και απελευθερώνεται από το βαρύ φορτίο τους. Εδώ, το ψυχόδραμα δανείζεται το θεωρητικό υπόβαθρο της ψυχανάλυσης.

       4η σκηνή: μετά την κάθαρση και με την ενόραση που προσέφερε η προηγούμενη σκηνή, οδηγούμαστε στην επανάληψη της 1η σκηνής, ενθαρρύνοντας τον πρωταγωνιστή να δοκιμάσει ένα καινούριο τρόπο να διαχειριστεί τη δυσκολία που αντιμετωπίζει στο παρόν. Η σκηνή αυτή, ουσιαστικά, επισφραγίζει τη βασική φιλοσοφία του ψυχοδράματος, την αναγέννηση της έμφυτης δημιουργικής και αυθόρμητης πράξης. Προσφέρει την αποδέσμευση από μαθημένους τρόπους συμπεριφοράς και δίνει την ευκαιρία για πειραματισμό σε νέους τρόπους αντίδρασης, χωρίς να υπάρχουν συνέπειες για τυχόν λάθος επιλογές. Επικαλείται την ικανότητα του πρωταγωνιστή να επιλέξει συνειδητά και να διαχειριστεί με εναλλακτικό τρόπο τις δυσκολίες του. Με άλλα λόγια, εκπαιδεύεται σε ένα νέο τρόπο ύπαρξης, που θα εφαρμόσει στο μέλλον. Το ψυχόδραμα, σ' αυτή τη σκηνή, συγγενεύει με τη γνωστική προσέγγιση.

       Καθ' όλη τη διάρκεια της δράσης τα μέλη της ομάδας είναι βοηθοί του θεραπευτή, καθώς δεν παρακολουθούν παθητικά τα δρώμενα, αλλά εμπλέκονται σε αυτά, παίρνοντας ποικίλους ρόλους στην εκδραμάτιση, που προσδιορίζονται από τις ανάγκες του πρωταγωνιστή και της ροής της δράσης.

       Στο τέλος του ψυχοδραματικού ταξιδιού, ο πρωταγωνιστής επιστρέφει, σωματικά και ψυχολογικά, στην πραγματικότητα της ομάδας και ακούει τα μέλη, που μοιράζονται μαζί του σκέψεις και συναισθήματα που προκλήθηκαν από τους ρόλους που κατείχαν στη δράση, αλλά και προσωπικές τους εμπειρίες, αντίστοιχα βιώματα ή αναμνήσεις που συνδέονται με όσα διαδραματίστηκαν στην ψυχοδραματική σκηνή.

 

Σε ποιους απευθύνεται;

       Το ψυχόδραμα είναι ένα εργαστήρι ζωής, ένα πλαίσιο πειραματισμού και μοιράσματος και, σύμφωνα με τις αρχές της δημιουργικότητας και του αυθορμητισμού που πρεσβεύει, μετουσιώνεται σε ευέλικτο εργαλείο που μπορεί να εφαρμοστεί σε ποικίλες περιοχές της καθημερινότητας.

       Στην ομαδική ψυχοθεραπεία, στην ατομική ανάπτυξη, στη συμβουλευτική ζευγαριού, στην οικογενειακή θεραπεία, σε διάφορες κοινωνικές ομάδες, ακόμη και στην εκπαίδευση.

       Γενικότερα, αποτελεί μέσο έκφρασης και ενόρασης με τη χρήση τεχνικών δράσης και επομένως απευθύνεται σε οποιονδήποτε επιθυμεί να ανακαλύψει εναλλακτικούς τρόπους να διαχειρίζεται όλες τις πτυχές της ζωής του.